Alergia pokarmowa

Alergia pokarmowa to niepożądana, powtarzalna reakcja organizmu na pokarm, warunkowana mechanizmami immunologicznymi. Najczęściej ma ona charakter reakcji zależnej od przeciwciał IgE, rzadziej mechanizmów nie-IgE lub mieszanych.

Epidemiologia

Alergia pokarmowa występuje częściej u dzieci niż u dorosłych. Szacuje się, że alergia pokarmowa dotyczy około:

• 6–8% dzieci
• 2–4% dorosłych

U części dzieci alergia ustępuje wraz z wiekiem (np. alergia na mleko czy jajo), natomiast alergie na orzechy, ryby czy owoce morza często utrzymują się przez całe życie.

Najczęstsze alergeny pokarmowe

Do najczęstszych alergenów pokarmowych należą:

• białka mleka krowiego
• jajo kurze
• orzechy (w tym orzeszki ziemne)
• ryby oraz skorupiaki i mięczaki
• soja
• pszenica

Wymienione produkty odpowiadają za większość reakcji alergicznych, szczególnie u dzieci. Należy jednak podkreślić, że każdy pokarm może potencjalnie wywołać reakcję alergiczną. Najczęstsze alergeny różnią się w zależności od wieku pacjenta i regionu geograficznego.

U dorosłych częściej obserwuje się alergie na:

• orzechy
• ryby oraz owoce morza
• surowe owoce i warzywa (szczególnie w przebiegu zespołu alergii jamy ustnej związanego z alergią krzyżową u pacjentów pierwotnie uczulonych na pyłki)

Zgodnie z przepisami Unii Europejskiej, do grupy najważniejszych alergenów, które muszą być obowiązkowo oznaczane na etykietach produktów spożywczych, należą:

• zboża zawierające gluten (np. pszenica, żyto, jęczmień; owies często zanieczyszczony glutenem)
• skorupiaki
• jaja
• ryby
• orzeszki ziemne
• soja
• mleko
• orzechy
• seler
• gorczyca
• nasiona sezamu
• dwutlenek siarki i siarczyny
• łubin
• mięczaki

Objawy kliniczne

Objawy alergii pokarmowej mogą obejmować różne układy i narządy.

Objawy ze strony skóry:

• pokrzywka
• świąd skóry
• obrzęk naczynioruchowy

Objawy ze strony przewodu pokarmowego:

• bóle brzucha
• nudności, wymioty
• biegunka

Objawy ze strony układu oddechowego:

• katar
• kaszel
• duszność
• świszczący oddech

Objawy ze strony jamy ustnej:

• świąd w jamie ustnej
• obrzęk warg, języka lub podniebienia

Objawy ogólnoustrojowe:

• osłabienie
• zawroty głowy
• spadek ciśnienia tętniczego

Objawy mogą pojawić się w krótkim czasie po spożyciu alergenu (minuty–godziny), co jest typowe dla reakcji zależnych od przeciwciał IgE, lub z opóźnieniem (godziny–dni), szczególnie w reakcjach nie-IgE zależnych.

Anafilaksja

Najcięższą postacią alergii pokarmowej jest anafilaksja – szybko rozwijająca się, uogólniona reakcja nadwrażliwości, która może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia.

Objawy mają zwykle charakter wielonarządowy i mogą obejmować:

• skórę: pokrzywka, świąd, zaczerwienienie, obrzęk
• układ oddechowy: duszność, świszczący oddech, obrzęk dróg oddechowych
• układ krążenia: spadek ciśnienia tętniczego, zawroty głowy, utrata przytomności
• przewód pokarmowy: bóle brzucha, wymioty

Objawy pojawiają się najczęściej w krótkim czasie po kontakcie z alergenem (minuty–godziny).

W przypadku podejrzenia anafilaksji konieczne jest natychmiastowe podanie adrenaliny oraz pilne wezwanie pomocy medycznej.

Rozpoznanie alergii pokarmowej opiera się na kompleksowej ocenie klinicznej i wynikach badań dodatkowych.

Podstawowe elementy diagnostyki obejmują:

• szczegółowy wywiad lekarski, uwzględniający rodzaj objawów, czas ich wystąpienia oraz związek ze spożyciem określonych pokarmów
• analizę powtarzalności objawów po ekspozycji na dany produkt
• testy alergologiczne (testy skórne oraz oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi)
• dietę eliminacyjną
• próby prowokacji pokarmowej (złoty standard diagnostyczny)

W wybranych przypadkach diagnostyka może być uzupełniona o bardziej zaawansowane badania, takie jak diagnostyka komponentowa (CRD), które pozwalają na dokładniejszą ocenę ryzyka reakcji alergicznej.

Należy podkreślić, że dodatni wynik testów alergologicznych świadczy o uczuleniu, ale nie zawsze oznacza występowanie objawowej alergii pokarmowej. Rozpoznanie stawia się na podstawie zgodności wyników badań z obrazem klinicznym.

W zależności od mechanizmu reakcji wyróżnia się alergię:

• zależną od przeciwciał IgE (zwykle objawy pojawiają się szybko po spożyciu pokarmu)
• niezależną od IgE (objawy często mają charakter opóźniony)

Próby prowokacji pokarmowej powinny być wykonywane w warunkach kontrolowanych, pod nadzorem lekarza, ze względu na ryzyko wystąpienia ciężkiej reakcji alergicznej.

Diagnostyka alergii pokarmowej powinna być prowadzona przez lekarza, najlepiej specjalistę alergologii.

Leczenie

Podstawą leczenia alergii pokarmowej jest:

• eliminacja alergenu z diety

Dieta eliminacyjna powinna być prowadzona w sposób zindywidualizowany, najlepiej pod nadzorem lekarza lub dietetyka, aby uniknąć niedoborów pokarmowych, szczególnie u dzieci.

W leczeniu objawowym stosuje się:

• leki przeciwhistaminowe
• glikokortykosteroidy (w wybranych przypadkach)

W przypadku wystąpienia ciężkiej reakcji alergicznej (anafilaksji) lekiem pierwszego wyboru jest adrenalina, która powinna być podana jak najszybciej.

Pacjenci z ryzykiem ciężkich reakcji powinni:

• posiadać przy sobie adrenalinę do samodzielnego podania
• być przeszkoleni w zakresie jej użycia
• otrzymać indywidualny plan postępowania w przypadku reakcji alergicznej

W wybranych przypadkach możliwe jest zastosowanie immunoterapii pokarmowej (np. doustnej immunoterapii – OIT), jednak metoda ta jest dostępna tylko w wyspecjalizowanych ośrodkach i wymaga ścisłego nadzoru specjalistycznego.

W ostatnich latach rozwijane są również nowe metody leczenia biologicznego. Omalizumab został dopuszczony do stosowania w alergii pokarmowej w Stanach Zjednoczonych jako terapia wspomagająca, zmniejszająca ryzyko reakcji alergicznych po przypadkowym spożyciu alergenu. Leczenie to nie zastępuje diety eliminacyjnej i obecnie nie jest standardowo stosowane w Europie.

Alergia pokarmowa a nietolerancja pokarmowa

Alergia pokarmowa różni się od nietolerancji pokarmowej, choć objawy obu tych stanów mogą być podobne.

• Alergia pokarmowa – reakcja układu odpornościowego na składnik pokarmu; może prowadzić do wystąpienia objawów ogólnoustrojowych, w tym ciężkich reakcji, takich jak anafilaksja
• Nietolerancja pokarmowa – reakcja nieimmunologiczna, najczęściej związana z zaburzeniami trawienia lub metabolizmu (np. niedobór enzymów, takich jak laktaza)

W alergii pokarmowej nawet niewielka ilość alergenu może wywołać objawy, natomiast w nietolerancji objawy zwykle zależą od ilości spożytego produktu.

Prawidłowe rozróżnienie tych dwóch stanów ma istotne znaczenie dla dalszego postępowania diagnostycznego i leczenia.

Piśmiennictwo

1. Polskie Towarzystwo Alergologiczne. Materiały edukacyjne dla pacjentów
2. European Academy of Allergy and Clinical Immunology. Santos AF, Riggioni C, Agache I, et al. EAACI guidelines on the management of IgE-mediated food allergy. Allergy. 2025;80(1):14–36.
3. European Academy of Allergy and Clinical Immunology. Santos AF, Skypala I, Du Toit G, et al. EAACI guidelines on the diagnosis of IgE-mediated food allergy. Allergy. 2023.
4. European Academy of Allergy and Clinical Immunology. Muraro A, Werfel T, Hoffmann-Sommergruber K, et al. EAACI food allergy and anaphylaxis guidelines. Allergy. 2014;69(8):1008–1025.
5. European Academy of Allergy and Clinical Immunology. Muraro A, Worm M, Alviani C, et al. EAACI guidelines: anaphylaxis (2021 update). Allergy. 2022.
6. National Institute of Allergy and Infectious Diseases. Boyce JA, Assa’ad A, Burks AW, et al. Guidelines for the diagnosis and management of food allergy in the United States. J Allergy Clin Immunol. 2010;126(6 Suppl):S1–S58.
7. World Allergy Organization. Cardona V, Ansotegui IJ, Ebisawa M, et al. World Allergy Organization anaphylaxis guidance 2020. World Allergy Organ J. 2020;13(10):100472.